۱- گفتوگوی چپ و راست به عنوان دونوازی تمبک، عنوان اثری است که دو سال پیش توسط انتشارات ماهور عرضه شد. نگارنده از نخستین معرفان این اثر در جامعه مطبوعاتی و همچنین از کسانی بوده که بر ضرورت انتشار اثر تأکید کردم. نکته بارز در تاریخ موسیقی ایرانی اینکه این اثر، دو سال پیش، به عنوان یکی از پرفروشترین آلبومهای موسیقی در سال بود. مؤلف این اثر بهمن رجبی کسی که قریب به 40 سال در عرصه نوازندگی تمبک صاحب اثر و تأثیر فراوانی است. حتی میتوان تأثیر وی در تکامل تمبک را در جوار کوششهای حسین تهرانی و چه بسا فراتر از آن خواند. تمامی آثار وی در چهل سال گذشته، هرکدام سرفصلی در تاریخ تکامل تمبکنوازی محسوب میشوند. دو نوازی تمبک (از بهمن رجبی) اثری بسیار تأثیرگذار است که از دهه 60 به بعد، وی آن را تدوین و با نوازندگان درجه یک تمبک مانند ناصر فرهنگ فر، محمود فرهمندبافی و ... اجرا کرد. رجبی هیچ کدام از این اجراها را به ویژه اجرای با فرهنگفر را اجرایی شاخص نمیداند؛ در عوض اجرای با مزدک رجبی را از اجرای مهم این قطعه در آن سالها یاد میکند. در ده سال اخیر هم نوازندگان فراوانی این قطعه را اجرا کردند که پس از آن هرکدام به عنوان نوازنداگان برجسته تمبک در موسیقی ایران معرفی شدند، از آن جمله: احمد مستنبط، فربد یدالهی، حمید قنبری و پدارم خاورزمینی، هرکدام از جمله نوازندگان قدر تمبک محسوب میشوند. به عقیده نگارنده (که شاید عکس نظر بهمن رجبی باشد)، اجرای فربد یدالهی چه در آلبوم و به ویژه اجرای تایوان (که بخشی از اجرای آن را نگارنده شنیده و دیده است)، از جمله اجراهای منقح از این اثر محسوب میشوند.
2 - از این موضوع میگذریم و به اجرای جدید این اثر میپردازیم. گفتنی است که این اثر از جمله قطعات فاخر تمبکنوازی محسوب میشود که هم جنبه اتودیک (آموزشی) و هم جنبه استتیک (زیباییشناسی) دارد. عمده دوئتهایی که برای نخستین بار برای یک ساز نگاشته میشوند؛ عمدتاً کمتر جنبه استتیک دارند. به عنوان مثال دوئت سنتور حسین دهلوی اثری است که وجهه اتودیک آن برجستهتر است. اما دوئت تمبک رجبی حاوی هر دو عنصر اتودیک و استتیک است. نکته دیگر اینکه در اجراهای مختلف این اثر، رجبی این آزادی عمل را به نوازنده دوم میدهد که ابتکارات و مطالب جدیدی را به این اثر بیافزاید. در واقع اجراهای مختلف از طرح رجبی، برداشتی معاصر و چه بسا اثری متفاوت از اصل محسوب میشود. بهمن رجبی در یک ماه اخیر، به همراه رضا خراشادی، دو اجرا از این اثر داشتند که به عقیده نگارنده نقطه عطفی در تاریخ موسیقی ایرانی محسوب می-شود. تکامل شگرفی که رجبی در تمبک ما به وجود آورد؛ تجسم ملودی توسط تمبک هنگام اجرای قطعه به همراهی ساز یا ارکستر است. در گذشته اوج همراهی تمبک با ساز و یا ارکستر نگهداری پایه و ضرب محسوب میشد. اما حرکت رجبی، تجسم ملودی در هنگام همراهی ملودی بوده است. اما اجراهای متأخر رجبی، نشان داد که یک تمبک نه تنها میتواند تجسمکننده ملودی در همراهی با ارکستر که میتواند اجراکننده خطی متفاوت از حرکت ملودی باشد. این اندیشه موجب میشود که تمبک در فرآیند پلیفنی سازهای ایرانی نیز حرکتی در حد امکانات تمبک داشته باشد.
3 - دونوازی تمبک اخیر، در روزهای پایانی سال گذشته در شهرکرد و تالار رودکی اجرا شد. در این دو نوازی از ریتمهای 4 / 2 و 8 / 7 و 4 / 5 و 8 / 6 و 4 / 6 و ... استفاده شد که حدود 20 دقیقه طول کشید و آنچه بیش از هرچیز به چشم میآمد مجزا بودن قطعات هر نوازنده در قسمتهایی که با هم نواخته میشد و در عین ظرافت، تلفیق قطعات قطعات با هم بود. در برخی قطعات لنگ مانند 4 / 5 و 8 / 7 گاهی مطالبی توسط رضا خراشادی اجرا میشد که رجبی همزمان قطعاتی از جمله در قفس، اتل متل و ... روی چوب و یا پوست تمبک مینواخت. یا گاهی همزمان با ریتم 4 / 5 ریتم 8 / 10 نواخته میشد که بسیار تکنیکی و دشوار مینمود. در بخشهای تکنوازی رجبی، قطعات ساخته خودش و گاه تجسم ملودی و اشعار فوکلور دیده و شنیده میشد. نوازنده دوم (رضا خراشادی) نیز قطعاتی از خود که تجسم ملودی «سلام صبحگاهی» در آن چشم میخورد را اجرا میکرد و قطعاتی ار رجبی را نیز در تکنوازی خود میگنجاند. کوتاه بودن تکنوازیها و نبود حرکات نمایشی زائد، دیگر ویژگی این دونوازی بود. در واقع میتوان اصل این اجرا را ساخته رجبی و بازسازی و پرداخته رضا خراشادی دانست. اجرایی که از سطح تکنیکی فوقالعادهای برخوردار بود.
4 - این اجرا نشان داد که نه تنها تمبک در هموازی با ساز ملودیک و ارکستر، میتواند تجسمکننده ملودی که مانند یک ساز در ارکستر، مجری خطی متفاوت در ارکستر باشد. این تفکر زمانی عرضه میشود که ارکسترهای ایرانی بسیار مستعد یونیسوننوازی / یکصدایی شدهاند. در همین راستا، خبر بسیار مسرتبخش دیگر؛ تنظیم قطعاتی برای کوارتت تمبک، توسط جمعی از شاگردان مکتب رجبی است که واریسیونهایی براساس قطعات تأثیرگذار تاریخ موسیقی ایرانی، از جمله جنگ و صلح، سلام صبحگاهی و ... است. در این کوارتتها که نگارنده از نزدیک در فرآنید شکلگیری آن بودم. نوازندگان قطعه، هر کدام مجری خطی متناسب با فرآیند حرکت ملودی، هستند. این دست کارها نه تنها در ارتقای تکنیک نوازندگان تمبک که در نشان دادن امکانات این ساز تأثیرگذار است.
5 - نکتهای که متأسفانه جامعه مطبوعاتی ما در حوزه موسیقی از آن غافلند، بیخبری محض از این دست کوششها و تحولات در موسیقی است. در حالی که به محض شنیدن یک خبر از فعالیتهای نیمه استاد شجریان جامعه مطبوعاتی و خانه موسیقی ماهها وقت خود را روی حواشی این جریان میگذارنند. بجاست که موسیقی نگاران ما به این جوانب تأثیرگذار در موسیقی ما نگاه جدیتری داشته باشند. از این جرکت مهم، تنها یک گزارش در وبلاگی عرضه شد که متأسفانه گزارشدهندگان آن بدون هیچ معیار و دلیلی، این اجرا را بدترین اجرا از این قطعه دانستند و طبق معمول به طرح حواشی شخصی بهمن رجبی و کنسرت پرداختند! در حالیکه این اجرا نقطه عطفی در تاریخ تمبکنوازی ما محسوب میشود.
» در قسمت "موسیقی زمینه" میتوانید قطعهی "پنجضربی کلاسیک با ترکیبات معکوس" از آلبوم "گفتوگوی چپ و راست" را بشنوید.
» در همین زمینه:
- درباره بهمن رجبي و خلق و خويش
- گفتگویی از جنس تنبک
- درباره بهمن رجبى؛ تكروى با استقامت!
- برای بهمن رجبی، مردی که نمیشناسیماش
- پايگاه اينترنتي بهمن رجبي آنلاين شد
نوشته شده توسط علیرضا در شنبه بیست و نهم فروردین 1388
|