کــــــاروان عمر
مرروی بر زندگی و آثار داریوش رفیعی

نویسنده: شهرام آقایی پور
قطع: رحلی
ناشر: انتشارات پازینه
تعداد صفجات: ۲۸۴
قیمت: ۲۵۰۰ تومان
شمارگان: ۳۰۰۰ نسخه

نیم قرن از درگذشت «داریوش رفیعی» آوازخوان محبوب تاریخ موسیقی ایران می گذرد. باری داریوش رفیعی، در کنار تأثیرگذاری صدا و نوایش، به جرأت پر سروصدا و پر حاشیه ای ترین آواز خوان تاریخ موسیقی ایران است. اما به نظر می رسد، به رغم این همه حاشیه، هنوز حق مطلب ادا نشده است. تا جایی که هنوز منبع و مرجعی درباره حیات، شخصیت وآثار رفیعی نمی توان معرفی کرد. مگر این که به دل تاریخ برویم و از لابلای جراید، گفته ها و ناگفته ها، به کشف حقیقت درباره این آوازخوان پر آوازه بپردازیم. البته این جهد، متضمن هزینه و فرصت زیاد و حتی پدیدآیی حلقه ای پژوهشی است. مطمئناً اگر بدون هیچ حاشیه ای و سروصدای مطبوعاتی، خبر انتشار کتابی ( با مشخصات پیش گفته شده؛ رفتن به دل بریده جراید این نیم قرن، نشستن پای صحبت نزدیکان و همراهان نوایی و فکری درباره حیات وی و ...) درباره شخصیت و به ویژه آثار داریوش رفیعی، شنیده شود، خبری مسرت بخش برای دوست داران صدای داریوش خواهد بود. نویسنده مطلب حاضر این افتخار را داشتم که نخستین خواننده کتاب گران سنگ «کاروان عمر» (زندگی و آثار داریوش رفیعی) پس از انتشار بود.

این کتاب محصول جهد و اهتمام «شهرام آقایی پور» پژوهشگر توانای موسیقی ایران است. البته پژوهش درباره موضوعات سطحی در موسیقی ایران، امری سهل و البته رایج در برهوت تحقیق موسیقی است. «شهرام آقایی پور» قدم را آن جا می گذارد که ضرورت دارد، اما کجاست صاحب دلی که دل بدهد از بلا نپرهیزد! شهرام آقایی پور پیش تر کتاب «رویای هستی» مجموعه ای درباره زندگی و آثار غلامحسین بنان را تدوین و منتشر کرده بود. قطعاً دورنمای اهتمام گر مشخص است؛ زمینه های کار نشده و ضروری برای فضای حاضر موسیقی ایرانی.

اما چه شد که آقایی پور، به سمت رفیعی رفته است! همان طور که گفته شد با وجود نام داری و بلندآوازی داریوش، اما هنوز آرشیو مدوّن مصوت و مکتوبی از وی در دسترس نیست. فقط از دور بانگ جرسی به گوش می رسد / موارد محدود صوتی و حواشی پیرامون رفیعی شنیده شده است. رفیعی دارای صدا و تکنیک عالی نبود، اما حزن و صداقت مستتر در صدای وی، شخصیت بی بدیل وی و حواشی پیرامون نام وی از وی شخصیتی اسطوره ای در موسیقی ساخته است. شاید هیچ خواننده ای در نسل وی، این همه تأثیرگذار نبوده است. تمامی افراد هم نسل وی زیر سایه بزرگانی مانند بنان و قوامی و ... ماندند. نوبت به عرض اندام نسل بعد از رفیعی رسید که فرصت عرض اندام یابند. اما نسل رفیعی علی رغم قابلیت، اما نام دار و نام آور نشدند. تنها رفیعی بود که از زمانه خود فرا رفت. دوباره تکرار می کنیم که جای خالی منبعی پژوهشی درباره رفیعی خالی بوده و است.

گرچه پیشتر کتابی با عنوان «راز شمع» از سوی فردی منتشر شده بود. اما این کتاب، آن چنان دارای ایراد بود که خوانش کتاب موجب بیشتر مخدوش شدن شخصیت داریوش رفیعی شد. مشکل اولیه این کتاب سطحی گرایی وخام بودن آن است. وی بدون توجه به مسئله مهمی به نام تاریخ، به مجموعه ای نامناسب صوتی از رفیعی که توسط انتشارات کاسپین به شکل غیر قانونی منتشر شده، اکتفا کرده است. البته «شهرام آقایی پور» پیشتر این کتاب را در مقاله ای با عنوان راز کدام شمع مورد نقد قرار داده بود. این نقد نشان می دهد که پژوشگرنماهای موسیقی ایرانی، از چه ابزارهایی جهت بلند شدن آوازه شان، بهره می گیرند. بگذریم.

کتاب کاروان عمر که به بررسی زندگی و آثار «داریوش رفیعی»، دارای چهار فصل است.
فصل نخست گفته ها و ناگفته ها نام دارد. این فصل شامل پاره ای مصاحبه  و نوشته ها درباره داریوش رفیعی است که هدف اصلی آن ارئه تصیوری کم رنگ از محیط اجتماعی و زندگی وی است. داریوش،تولد -  عشق و مرگ / گفت وگو با مادر داریوش، آرزو گم کرده ای تنها و سرگردان / گفت وگو با کورس سرهنگ زاده، به یاد آن سبوی بی می / گفت وگو با بیژن ترقی، شمع خودسوز / پوران دخت وفادار (فیروزه)، وصیت داریوش / مجید وفادار، صدای سوخته غمزده / شهرام آقایی پور، بلبل شوریده / گفت وگو با عبدالعلی همایون. شب است و من شوق وصل ترا دارم، ماجرای رفیعی، در سلوک سیاه جوانی / علی رضا میرعلی نقی، درباره دیسکوگرافی داریوش رفیعی / امیر منصور. برخی از مصاحبه ها مانند گفت وگو با مادر رفیعی، کورس سرهنگ زاده (از خوانندگان پیرو سبک رفیعی)، مجید وفادر (آهنگساز نامی تاریخ موسیقی و به ویژه آهنگساز ونوازنده عمده آثار باقی مانده از رفیعی)، از مجلات قدیمی و نایاب ، پیش از انقلاب اسلامی است. اما برخی از گفت وگوها مانند گفت وگو با بیژن ترقی و عبدالعلی همایون، مطالبی است که به قصد انتشار کتاب حاضر تدوین شده اند. در این بخش  مقالات پژوهشی از امیر منصور درباه دیسکوگرافی آثار رفیعی، زندگی وآثار رفیعی از اهتمام گر کتاب و به ویژه مقاله ای از علی رضا میرعلی نقی است. وجود و انتشار برخی از عکس ها، اسناد و بریده های جراید در لابلای مطالب این فصل، یکدیگر از مؤلفه-های کتاب است. ضمن این که در پایان فصل حاضر اشعاری از شاعران معاصر در سوگ رفیعی نیز آمده است.

فصل دوم فصل تصنیف ها نام دارد. در این فصل اهتمام گر «کلام» بیشترینه تصانیف و آهنگ وضربی های خوانده شده، توسط رفیعی، با اجرای ارکسترهای مختلف، همراه با نام آهنگساز، شاعر، دستگاه و مایه های خوانده شده را بیاورد.
در فصل سوم «نت های» آثار ذکر شده در فصل دوم، به همان ترتیب آمده است.
اما فصل پایانی، اهتمام گر، فهرست آثار ذکرشده در کتاب، اعم از نت، تصنیف را قید کرده است.ضمن این که فهرستی بر اساس دستگاه های تصانیف نیز آمده است.
گفتنی این که کتاب حاضرنخستین کتاب پژوهشی درباره زندگی و آثار داریوش رفیعی است. با توجه به حاشیه وجنجال های جاری درباره آثار، به ویژه زندگی داریوش رفیعی، کتاب حاضر می تواند منبع مناسبی جهت شناسایی این آوازخوان باشد.
اما داریوش رفیعی در چهارم دی 1306 در بم متولد شد. وی تعلیمات موسیقی را نزد جواد بدیع زاده آغاز کرد و هم به اشاره وی در 1327 به رادیو راه پیدا کرد. وی با ارکسترهای بسیار معروف آن زمان به ویژه ارکستر مجید وفادار به اجرای آواز پرداخت. ضمن این که از همرهان و دوستان رضا محجوبی، مرتضی محجوبی و به ویژه پرویز یاحقی بوده است که با هر کدام از آنان آثاری را نیز اجرا کرده است. راز شمع، گلنار، زهره، کاروان عمر، شمع خاموش، ملکه گلها، یار سیه چشم از جمله تصانیف معروفی بودند که در دهه بیست و سی توسط وی خوانده شد. داریوش رفیعی،  در اوج جوانی و شهرت روز پنج شنبه، ساعت شش بعد از ظهر، دوم بهمن 1337 در بیمارستان پهلوی، در اثر ابتلا به کزاز در می گذرد ...
«کاروان عمر» توسط مؤسسه فرهنگی وانتشارتی پازینه، در 284 صفحه، با شمارگان سه هزار، بهای 2500 تومان در اوائل بهمن سال جاری منتشر شده است.

در همین زمینه بخوانید: « راز کدام شمع؟ »

نوشته شده توسط علیرضا در شنبه ششم بهمن 1386 |